Lucidno        



Iako je on jedan od osnivača francuske kinoteke (zajedno sa Henrijem Langloisom), Georges Franju (1912-1987) nije ni približno poznat kao Lars von Trier danas – što je pokazatelj koliko reputacija danas ima veze sa pravim dostignućima a koliko sa skorijom reklamom. Doduše Franjuovih devet filmova – osim Eyes Without a Face i Judex iz 1963. godine, počast sjajnom Louisu Feuilladeu – rijetko su prikazivani u ovoj zemlji. I može se reći da on nikad nije prevazišao njegove ranije kratke filmove, poput Blood of the Beasts iz 1949 (iskreni, duboki, lirički i jako šokirajući pogled na svakodnevni rad u pariskoj klanici), kao i Hôtel des Invalides(1951) i Le grand Méliès(1952).

Ipak ovaj antiklerikalni, moralno posvećeni filmski umjetnik mora biti centralna referentna tačka kada god govorimo o transgresivnoj poeziji šoka. Franju je imao jaku vezu sa francuskim nadrealistom Jeanom Cocteauom (koji je pohvalio Eyes Without a Face), i sa njemačkim rediteljima Fritz Langom i F.W. Murnauom. „Hammer Films meets Georges Bataille“ je elegantna formula engleskog reditelja Christophera Petita za Eyes Without a Face. Ako se ove nedjelje u gradu prikazuje bilo koji crno-bijeli film koji prikazuje sjajnu razliku između filma sa kamerom of 35mm i videa, onda je to ovaj – film koji je snimio njemački kinematograf Eugene Shuftan, koji je samo dvije godine kasnije dobio Oskara za The Hustler. Ukoliko želite jezivu noir teksturu, pogledajte izvanrednu uvodnu scenu u kojoj Alida Valli u noći vozi crnog Citroena DS do rijeke kako bi se oterasila ženskog leša umotanog u mantilu.

Radnja je apsurdna, naivna i obuzima kao bajka. Profesor Genessier (Pierre Brasseur) je slavni plastični hirurg čija je nesmotrena vožnja prouzrokovala da lice njegove lijepe ćerke Christiane (Edith Scob) bude unakaženo. Ubjeđujući policiju da misle da je mrtva, doktor je primorava da nosi masku i živi u izolaciji dok joj ne napravi novo lice. Genessierova posvećena asistentkinja Louise (Valli), koja je prethodno imala transplantaciju kože, traži lijepe mlade djevojke koje imaju slično lice kao Christiane i mami ih nazad u profesorov zamak, gdje ih drogiraju i skidaju im kožu s lica. Ali svaki put doživljavaju neuspjeh sa operacijom.

Jednostavna radnja je ukrašena elementima baroka kao što su profesorove kućice za pse i golubovi koje drži zaključane unutra; i psi i golubovi igraju centralnu ulogu u poslednjoj sceni. Ostali detalji vrijedni spomena uključuju hladnu, podrugljivu i samouvjerenu interpretaciju Maurice Jarre, elegantne Givenchy haljine i Christianeina jeziva maska, koja čini da izgleda kao lutka iz robne kuće.

Mnogi kritičari opisali su film kao napad na modernu nauku, ali se osjećaj moralne uvrede više pripisuje praksi plastične hirurgije, koja je ranih 50ih godina djelovala razvratna nekim ljudima. Jedna od centralnih scena u Eyes Without a Face pokazuje operaciju zatezanja lica do detalja. Iako ovakva scena danas nije toliko šokantna kao 60ih, kada se film kratko prikazivao u SAD, i dalje nas „neumoljivo vodi do ivice živaca“, kako je to Cocteau opisao. 

Na sličan način se može prokomentarisati scena klanja životinja u Blood of the Beasts, gdje etička konfrontacija sa taboo materijalom u sklopu sa, kako je to nazvao kritičar Noel Burch „muzičkom interakcijom između momenata tenzije i predaha“ stvara moćnu mješavinu. U stvari, zahvaljujući relativnom puritanizmu američke kulture, formalno ophođenje prema okrutnosti- kao što se to vidi kod pisaca poput Sade, Lautréamont i Bataille- nas više vezuje za Francusku i nadrealizam, iako se anglo-američki trileri i horor filmovi više igraju sa okrutnijom verzijom transgresije ovih pisaca. Ironično, Franjuova delikatnost je ta koja radikalno razlikuje njegov rad od kasnijih splatter-and-slash(sub žanr horora) filmova. Podsjetimo se da su Psycho i Peeping Tomprikazani godinu dana nakon što je Eyes Without a Face prikazan u Francuskoj dok su ovdje predstavljeni dvije, tri godine prije Franjuvog filma. Još uvijek se sjećam rasprave o The Horror Chamber of Dr. Faustus sa prijateljem u Alabami, koji je on okarakterisao kao neuspjeh, a ja sam se držao toga da je umjetnost. (Većina engleskih i američkih gledalaca je tada film smatrala lošim, ali su zasigurno bili potrešeni gledajući ga; u svom intervjuu sa Francois Truffaut u Cahiers du Cinema, Franju je izjavio da je za vrijeme prikazivanja Les yeux sans visage na festivalu u Edinburgu sedam ljudi izgubilo svijest, a kako publika tako i novinari su se našli uvrijeđeni.

Do ovog trenutka sam povezivao Franjuovu poeziju sa određenim francuskim umjetničkim tradicijama, ali mi se ipak čini da potajno postoji istorijski događaj iza ovog filma: njemačka okupacija Francuske i sav teret koji ide uz to- između ostalog Nazi medicinski eksperimenti nad jevrejima i ostalima; vojni psi koje su držali; pa čak i neke filmske tradicije povezane sa Njemačkom. Da još jednom citiram Cocteaua vezano za Eyes Without a Face: „Preci ovog filma žive u Njemačkoj u Nosferatu epohi sjajne kinematografije.“

Robertov Bressonov oštar osjećaj za formu- uključujući njegov poseban osjećaj za offscreen zvuk, koji je uticao na Franjua- se može direktno povezati sa njegovim iskustvom okupacije i otpora, kao i osjećaj za tajne identitete i zakopane emocije. Franjuova hladna poezija se može povezati sa tom mračnom erom. Von Trier koji je rođen 1958. – ne pripada tom periodu, međutim kada ga opisuje u Zentropi ima određenu prazninu dok se isti u The Kingdom povremeno oslikava. Za razliku od njega, Eyes Without a Face, sa svojimpovremenim apsurdnostima i koncentracionom logorom, prenosi ubjeđenje umjetnika koji je prošao kroz horor XX vijeka i ima nešto o tome da kaže.

 

Jonathan Rosenbaum

Prvi put objavljeno u: http://www.jonathanrosenbaum.net/2015/11/real-horror-shows/

Preveo: Marko Jusič


Previous-Page-Icon
    09   Next-Page-Icon